Της Ειρήνης Φ. Κουτσαύτη
Eθετο Κυνήγι Ε ΤΥΠΟΥ

Mια μελέτη σοκάρει τον κυνηγετικό κόσμο και αλλάζει τα όσα πιστεύαμε μέχρι σήμερα για τις απελευθερώσεις:

Επιβιώνουν και σε τι βαθμό τα απελευθερωμένα θηράματα, που σχεδόν όλοι οι κυνηγετικοί σύλλογοι της χώρας μας αφήνουν στη φύση;

Μια επιστημονική μελέτη έρχεται να προβληματίσει, αλλά και να ανατρέψει ό,τι μέχρι σήμερα πιστεύαμε

Κατά τη μελέτη των κ.κ. Περικλή Μπίρτσα, Χρήστου Σώκου από την Κυνηγετική Ομοσπονδία Μακεδονίας-Θράκης και του κ. Ευσταθίου Τσαχαλίδη από το Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης, οι απελευθερώσεις των φτερωτών είναι αναποτελεσματικές, αφού μόλις μέσα σε ένα μήνα πεθαίνει το 70-90% των απελευ- θερωμένων θηραμάτων, ενώ τα ελάχιστα που επιβιώνουν είναι από 7 έως και 23 φορές λιγότερο ικανά να αναθρέψουν νεοσσούς σε σχέση με τους άγριουs προγόνους τους!

Η μελέτη με τίτλο «Οι στόχοι των απελευθερώσεων ορνιθόμορφων και η επιλογή τεχνικών», που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό «Wildlife Biology» τον Δεκέμβριο του 2008, αν όντως ισχύει και για τον ελληνικό χώρο, τότε ουσιαστικά ακυρώνει τις προσπάθειες των απελευθερώσεων που γίνονται τακτικά από τους Κυνηγετικούς Συλλόγους και αποτελούν βασικό κορμό των φιλοθηραματικών τους δράσεων. Μια τέτοια πιθανότητα, που βέβαια σε κανένα βαθμό δεν ακυρώνει ούτε τον κόπο ούτε τις άριστες προθέσεις όλων των οργανώσεών μας και των συναδέλφων, σημαίνει ότι πρέπει να επανεξεταστεί σοβαρά όλη η διαδικασία και να γίνουν άμεσα οι διορθωτικές κινήσεις, τόσο σε υποδομές όσο και σε τεχνικές απελευθερώσεων, ώστε να αποδίδουν τα αναμενόμενα.

Αλλιώς, κινδυνεύουμε να «σκορπάμε» θηράματα (καθαρόαιμα αλλά και δυστυχώς υβριδικά), που δεν έχουν παρά ελάχιστες πιθανότητες να βοηθήσουν την αναγέννηση των φυσικών πληθυσμών.

Επικοινωνήσαμε με έναν από τους συγγραφείς της μελέτης, το δόκτορα δασολόγο-θηραματολόγο κ. Περικλή Μπίρτσα, επιστημο νικό συνεργάτη και γενικό διευθυντή της ΚΟΜΑΘ.
Ο κ. Μπίρ τσας είναι και ο ίδιος κυνηγός και πονά για τη σημερινή κατάστα ση των απελευθερώσεων και των υβριδίων.

Ας δούμε τι έχει να μας πει με βάση την έρευνα αλλά και την πολύχρονη εμπειρία του.

ε Αληθεύει ότι το 90% των απελευθερωμένων θηραμάτων πεθαίνει σε λίγες μέρες;

Βάσει επιστημονικής έρευνας που έχουμε κάνει, τα περισσό τερα στοιχεία όντως συνηγορούν σ' αυτό.
Βέβαια, το ποσο στό ποικίλλει ανάλογα με τον τρόπο εκτροφής, τον τρόπο προ σαρμογής και τον τρόπο απελευθέρωσης, καθώς βεβαίως και από την ποιότητα των γεννητόρων και των παραγόμενων πτηνών.
Επίσης, πολύ σημαντικοί παρά γοντες που παίζουν ρόλο στη μετέπειτα επιβίωση και την εξέλιξη των πτηνών είναι η ύπαρξη των αρπάγων και η φύλαξη.

Το υπόλοιπο που απομένει είναι αρκετό για να δημιουργήσει πληθυσμό;

Δεν είναι μια διαδικασία που εξαρτάται από ένα μόνο παρά γοντα, αλλά και από παράγοντες που πολλές φορές μπορεί να μην τους γνωρίζουμε καν ή να μην μπορούμε καν να τους αντιμε τωπίσουμε.
Αν όμως δημιουργήσουμε ιδανικές συνθήκες, τότε πράγματι ένα ποσοστό μπο ρεί να επιβιώσει, εφόσον όμως προλάβει να προσαρμοστεί.
Φυσικά, εμείς πρέπει να το βοηθή- σουμε στα πρώτα του βήματα με έλεγχο των αρπάγων, ενδεχομέ νως με κάποια αυξημένη παρο χή τροφής και προστασίας.

Διαχείριση

θα πρέπει να τονιστεί πως εφό σον σκοπός είναι η δημιουργία πληθυσμού, τα ζώα (πτηνά ή θη λαστικά) που θα απελευθερωθούν θα πρέπει είτε να είναι άγρια που έχουν συλληφθεί από άλλη περι οχή (περίπτωση σύλληψης πεδι νών περδίκων από συνεργάτες της Δ' ΚΟΣΕ με σκοπό τη δημιουργία φυσικού πληθυσμού) είτε να προέρχονται από φυσική ή ημιφυσική εκτροφή.

Είστε υπέρ των αποφάσεων κάποιων συλλόγων που κάνουν τοπικές απαγορεύσεις για να προστατέψουν το απελευθερωμένο θήραμα;

Η εμπειρία έχει δείξει ότι αυτό όχι μόνο σωτήριο δεν είναι, αλλά συχνά λειτουργεί καταστροφικά.
Αυτό συμβαίνει διότι σε περιοχές που έχει υπάρξει απαγόρευση θήρας για κάποιο συγκεκριμένο χρονικό διάστημα, χωρίς να εί μαστε σίγουροι ότι έχει ανακάμ ψει ή ότι θα ανακάμψει ο πληθυ σμός, όταν επιτραπεί το κυνήγι οι κυνηγοί μαζεύονται σ' αυτήν την περιοχή επειδή πιστεύουν ότι θα βρουν θήραμα.
Αυτό έχει ως αποτέλεσμα λόγω της αυξημέ νης κάρπωσης να υπάρχει μεγα λύτερο πρόβλημα απ' όταν, θεω ρητικά, υπήρχε το πρόβλημα.
Θεωρώ πως με μια λογική διαχεί ριση και χρήση, δηλαδή συγκε κριμένη κάρπωση και εφαρμογή συγκεκριμένων μέτρων όπως εί ναι η παροχή τροφής και νερού, η φύλαξη, η ενημέρωση των κυνηγών και των εκπαιδευτών σκυ λιών αλλά και με έλεγχο των αρ πάγων, τότε μπορεί να υπάρξει αειφορική χρήση του χώρου αυ τού και να έχουμε για πάντα θη ράματα.
Χαρακτηριστικό είναι ότι στις ΗΠΑ επιτρέπεται η θήρευση μόνο του αρσενικού φασιανού, κάτι το οποίο είναι αναγκαίο να εφαρμοστεί στη διαχείριση της θήρας του είδους αυτού.

Αν τα (ελάχιστα) απελευθερωμένα είναι υβρίδια, η επιμιξία με τοπικούς πληθυσμούς μπορεί να επηρεάσει σημαντικά τη γενετική καθαρότητά τους;

Αυτό είναι το μόνο σίγουρο. Η γε νετική καθαρότητα επηρεάζεται από την ύπαρξη ή την παρου σία ενός και μόνο ατόμου που θα επιβιώσει μετά την απελευ θέρωση.
Στη συνέχεια μπορεί να είναι ανεξέλεγκτη η εξέλιξη του πληθυσμού αλλά και η πο ρεία του. Υπάρχει περίπτωση να χαθεί από προσώπου γης ή να πέσει θύμα μιας ασθένειας που δεν θα έχει μάθει να την αντιμε τωπίζει το ίδιο κι αυτό είναι ένα από τα κυριότερα προβλήματα αυτών των πληθυσμών.
Επίσης, δεν ξέρει να αναζητά την τροφή του, όπως οι καθαροί πρόγονοί του, οπότε είναι σίγουρα λιγό τερο ικανό.

Εκτός αυτού υπάρχουν καταγ γελίες από κυνηγούς που τα σκυ λιά τους πιάνουν ζωντανά και στον αέρα τα θηράματα! ,
Αυτό σημαίνει ξεκάθαρα πως αυτά τα φτερωτά δεν έχουν προσαρ μοστεί. Αν κάποιος σκύλος μπο ρεί να πιάσει τόσο εύκολα μια πέρδικα, φαντάζεστε τι μπορεί να κάνει ένα κουνάβι ή μια αλε πού…

Στην Ελλάδα έχει αποδειχθεί επανειλημμένως μέσω ελέγχων και από συναδέλφους, κυρίως απ' τη Δ' ΚΟΣΕ, ότι υπάρχουν υβρίδια τόσο από την ορεινή και τη νησιωτική πέρδικα όσο και από υποείδη της νησιωτι κής πέρδικας, μιας και το υπο είδος της Θράκης είναι διαφο ρετικό απ' το υποείδος που ζει στα νησιά.
Αυτό σημαίνει, για παράδειγμα, ότι δεν επιτρέπεται η απελευθέρωση ατόμων νησιω τικής πέρδικας στη Θράκη και αντίστροφα.
Επίσης, εννοείται το ότι δεν πρέπει να επιτρέπεται η απελευθέρωση της νησιωτικής πέρδικας στη Στερεά Ελλάδα, στο μέρος όπου δεν υπάρχει.
Ωστόσο, η ίδια η Δασική Υπη ρεσία ενισχύει και απελευθερώ νει νησιωτικές πέρδικες στις Ελεγχόμενες Κυνηγετικές Πε ριοχές, όπως και τα υβρίδια φα σιανών.

Λανθασμένοι τρόποι εκτροφής. Απελευθερώσεις εκεί όπου δεν χρειάζονται. Υβρίδια σε όλη την επι κράτεια. Είναι δυνατόν να τα έχουμε κάνει τόσο λά θος; Πώς τα καταφέραμε έτσι;

«Αρχικά, να σας πω ότι είμαι σίγουρος πως υπάρ χει υπέρμετρη αγάπη των κυνηγών για τη φύση και κυρίως των κυνηγετικών συλλόγων και των συμβου λίων που έχουν κάθε διάθεση να βοηθήσουν.
Στο παρελθόν όμως αυτοί οι άνθρωποι δεν είχαν την κατάλληλη επιστημονική καθοδήγηση. Δυστυχώς, όμως, η ημιμάθεια είναι χειρότερη της αμάθειας, έτσι ενδεχομένως το κακό να έγινε και από αυτόν τον τομέα. Αυτό όμως ουσιαστικά το μετρώ ως το τρίτο κατά σειράν ''κακό''.

Η πρώτη πηγή του κακού είναι η ίδια η Δασική Υπηρεσία, που κανονικά έπρεπε να στελεχώνεται από θηραματολόγους. Ομως, κάτι τέτοιο δεν ισχύει.
Αυτό φαίνεται εδώ και δεκαετίες, που από το 1970 και μετά η υπηρεσία απελευθερώνει νησιω τικές πέρδικες σε ΕΚΠ της ηπειρωτικής Ελλάδας.
Με αυτή τη λογική, όταν δρουν έτσι οι υπηρεσί ες, τι να περιμένουμε από τα διοικητικά συμβού λια των κυνηγετικών συλλόγων, που συχνά με αυ ταπάρνηση και χάσιμο πολύτιμου οικογενειακού χρόνου παλεύουν για το καλό του κυνηγιού και της χώρας μας

ε Κοινώς, το ιδανικό είναι να έχουμε στην εκάστοτε περιοχή τα θηράματα που ανέκαθεν προϋπήρχαν;

Βεβαίως. Ολοι μας θα θέλαμε να έχουμε την ίδια ποιότητα θηρα μάτων που είχαμε κάποτε. Αυτό όμως δεν γίνεται με την εντατι κή εκτροφή.

Η σωστή εκτροφή, σύμφωνα με έρευνες που έχου- με κάνει, γίνεται ως εξής:

Συλλαμβάνουμε τα άγρια θηράματα, τα εκτρέφουμε με όσο το δυνατό φυσικό τρόπο και στη συνέ χεια τα απελευθερώνουμε μόνο σε περιοχές που υπάρχει πραγ ματικά ανάγκη.

Πολλές φορές δεν χρειάζεται να απελευθερώσουμε θηράματα εκεί όπου υπάρχουν έστω και λίγα, γιατί μπορεί να κάνουμε πολύ μεγαλύτερο κακό.
Εμείς πρέπει να εντοπίζουμε το πρό βλημα σε μια περιοχή, δηλαδή ότι δεν υπάρχουν θηράματα ενώ υπήρχαν παλαιότερα, και να κοι τάζουμε να αποκαταστήσουμε αυτή τη «ζημιά» έχοντας πρώ τα βρει το λόγο που εξαφανίστηκαν από εκεί τα θηράματα. Αν δεν λύσουμε αυτό το πρόβλημα, είναι ανώφελο να απελευθερώ νουμε θηράματα ξανά και ξανά.
Ουσιαστικά, είναι σαν να έχου με ένα πλαστικό ποτήρι με μια τρύπα στο κάτω μέρος. Αν δεν κλείσουμε αυτή την τρύπα με κάποιον τρόπο, όσο νερό κι αν βάλουμε το ποτήρι μας θα είναι πάντα άδειο.

Επίσης, δεν πρέπει να αποκλείεται και η εισαγω- γή ενός θηράματος, εφόσον δεν υπάρχει κάποιο συγγενικό είδος.
Για παράδειγμα, να είναι εφικτή ή εισαγωγή κολχικού φασιανού ή πεδινής πέρδικας σε περιοχές όπου δεν υπήρχαν. Αυτό το εγ χείρημα, βέβαια, χρειάζεται ιδι αίτερη μελέτη.

ε Υπάρχουν σήμερα μελέτες για το ενδημικό θήραμα και το τι γίνεται στην κάθε περιοχή;

Κατ' αρχάς, θα κάνω μια παρα- τήρηση όσον αφορά στον όρο «ενδημικό».
Ενδημικό εννοού με ένα είδος το οποίο υπάρχει μόνο σε μια περιοχή, όπως εί ναι ο κρητικός αίγαγρος που εί ναι ενδημικό της Κρήτης.

Το θή ραμα που υπάρχει όλο το χρόνο σε μια χώρα (περιοχή) λέγεται «επιδημητικό», όπως είναι για την Ελλάδα ο λαγός, η ορεινή και η νησιωτική πέρδικα.

Επί σης, έχουμε και κάποια άλλα είδη που λέγονται «μερικώς επι δημητικά», όπως είναι ο κότσυφας, που τον συναντάμε πια μέ χρι και στο κέντρο της Αθήνας.

Για κάθε είδος δεν υπάρχει κάποιο πλάνο δράσης για να ξέ ρουμε ανά περιοχή τι συμβαίνει.
Βέβαια, η Κυνηγετική Συνομοσπονδία Ελλάδος και οι Ομο σπονδίες έχουν εκπονήσει δια χειριστικά σχέδια, όπως επίσης έχουν κάνει πληθυσμιακές κατα γραφές και υπολογισμούς αλλά όλα αυτά τα διαχειρίζεται και τα ελέγχει η ΚΣΕ.

Υπάρχουν πολλά στοιχεία, αλλά θα μπορούσαν να υπάρ- χουν περισσότερα, όμως το υπουργείο δεν ασχολείται με τέτοια πράγματα.
Κανονικά, θα έπρεπε να στελεχώνεται με θη ραματολόγους ώστε να συνεργά ζονται με τις Κυνηγετικές Οργα νώσεις και να αντικρούουν αυτά που λένε όσοι «οικολογίζουν».

ε Τελικά, πώς πρέπει να γίνονται οι απελευθερώσεις για να έχουν αποτέλεσμα;

Για να κάνουμε απελευθερώ σεις πρέπει να είμαστε πεπει σμένοι πως όντως υπάρχει πρόβλημα στον άγριο πληθυσμό κι αυτό γίνεται μόνο με επιτόπια ερευνητική προσπάθεια ειδι κών επιστημόνων.
Δυστυχώς, δεν αρκούν μόνο οι μαρτυρίες και οι εμπειρίες κάποιων πα λαιότερων κυνηγών.
Πρέπει να δούμε επιστημονικά ότι υπάρχει πρόβλημα και στη συνέχεια να βρούμε τα κατάλληλα άτομα απ' τους κατάλληλους γεννήτορες, έτσι ώστε να επιλέξουμε το πλέ ον κατάλληλο σύστημα εκτρο φής και απελευθέρωσης.

ε Αναφέρατε σε έρευνά σας ότι οι κλωβοί προσαρμογής δεν προσφέρουν. Κάποια άλλη κατασκευή θα έφερνε καλύτερα αποτελέσματα;

Για κάθε θήραμα και για κάθε εί δος υπάρχει κατάλληλος τρόπος προσαρμογής, αρκεί να έχουμε το σωστό υλικό.
Δεν ωφελεί να έχουμε απογόνους έπειτα από 20 γενιές εκτροφής που να μην έχουν μέσα τους το παραμικρό ένστικτο και να τους βάλουμε στον καλύτερο κλωβό προσαρ μογής.

Γι' αυτό όλοι οι ξένοι επιστήμονες λένε ότι πρέπει να ανανεώνουμε διαρκώς το γενετι κό υλικό και τους γεννήτορες.
Σαφέστατα, υπάρχουν κατάλ ληλοι κλωβοί, διαφορετικοί για κάθε είδος που ορίζονται για δι αφορετικό τρόπο θήρευσης.
Αλ λος είναι ο τρόπος προσαρμογής των πουλιών που θα αφήσουμε ελεύθερα για να τα θηρεύσουμε, άλλος είναι ο τρόπος προσαρμο γής των πουλιών που προορίζο νται για αναπαραγωγή.

Δυστυχώς, στο μυαλό μας ίσως έχουμε τη λανθασμένη άποψη ότι «μία είναι η εκτροφή και μία η απε λευθέρωση», όμως τα πράγματα δεν είναι έτσι. Για κάθε σκοπό υπάρχει διαφορετικός δρόμος. ε Ποια είναι η εμπειρία σας από απελευθερώσεις σε άλλες χώρες;

Στην Αγγλία όταν θέλουν να απελευθερώσουν για την πρα κτική «put and take» δεν τους ενδιαφέρει να είναι τόσο ποι οτικά τα άτομα ώστε να προ σαρμοστούν και να γεννήσουν.
Τους ενδιαφέρει να απελευθε ρώσουν 10.000 άτομα, να ελέγ ξουν τους άρπαγες και τις ασθέ νειες, ούτως ώστε να φτάσουν στο σημείο οι κυνηγοί να καρ πωθούν 5.000 άτομα, επομένως η απώλεια να είναι της τάξεως του 50%.
Στην Αμερική, όταν θέ λουν να απελευθερώσουν για να εγκατασταθούν πληθυσμοί άγρι ων πτηνών, τους ενδιαφέρει να απελευθερώσουν 200 άτομα, από τα οποία όμως θα προφυ λάξουν τουλάχιστον τα 100, τα οποία είναι ικανά να τους δώσουν απογόνους.

ε Μετά τη μελέτη σας έχει γίνει κάτι διαφορετικό στη Βόρεια Ελλάδα;

Εδώ και 15 χρόνια, που βρίσκο μαι σ' αυτή τη θέση, κάνουμε προσπάθειες (και το έχουμε κα ταφέρει) να δώσουμε στους κυ νηγετικούς συλλόγους μας να καταλάβουν πως πρέπει να εί ναι φειδωλοί με τις απελευθε ρώσεις.
Οι σύλλογοί μας έχουν καταλάβει ότι είναι πάρα πολύ δύσκολο εγχείρημα και με πολύ μικρές πιθανότητες επιτυχίας.
Εχουν ακόμη μάθει ότι οι ζη μιές που μπορεί να κάνει μια λά θος απελευθέρωση είναι πολλές φορές μη αναστρέψιμες.
Ωστόσο, όμως, πρέπει να είμαστε σε διαρκή επαγρύπνηση, γιατί τα διοικητικά συμβούλια πολλές φορές ανά 2 έτη αλλάζουν και μέσα σε αυτά τα 15 χρόνια έχου με ενημερώσει δεκάδες διαφο ρετικά δ.σ.!

ε Πώς βλέπετε την γουρουνοπλημμύρα της Πελοποννήσου
Απ' ό,τι κρίνουμε από τη βιβλιο γραφία του 1970 και μετά, υπάρχει μια γενική αύξηση των πο- σοστών των αγριόχοιρων σε όλη την Ευρώπη.
Φυσικά, στην Ελ λάδα παίζει ρόλο και το γεγονός ότι οι άνθρωποι απομακρύνθη καν από τα βουνά για να κα τοικήσουν μόνιμα στις πόλεις. Οσον αφορά στο θέμα της Πε λοποννήσου:

Δεν υπήρχαν φυσικοί εχθροί του αγριογούρου νου στην Πελοπόννησο, αλλά και οι συγκεκριμένες περιοχές έχουν πουρναροτόπια και άφθο νη τροφή για αυτό το θήραμα.
Εκτός αυτού, ο αγριόχοιρος που απελευθερώνεται, χωρίς να ξέ ρουμε φυσικά αν είναι γενετικά καθαρός (που σημαίνει ότι μπο ρεί να είναι και υβρίδιο), γεννά περισσότερα μικρά απ' ό,τι ένα καθαρό αγριογούρουνο.
Ο γενε τικά καθαρός αγριόχοιρος μπο ρεί να γεννήσει 5-6 μικρά, ενώ το υβρίδιο μεταξύ οικόσιτου και άγριου χοίρου μπορεί να γεννή σει 10 και 12 μικρά.
Φυσικά, δεν μπορώ να πω εγώ για την Πε λοπόννησο αν είναι καθαροί ή όχι οι συγκεκριμένοι αγριόχοι ροι, μιας και δεν είμαι γενετι στής.
Αυτό μπορούν να το κρί νουν οι ειδικοί.

Επιμιξίες παντού!
Εχουν παρατηρηθεί στην Ελλάδα επιμιξίες θηραματικών ειδών;
Και πόσο εκτεταμένες είναι αυτές;

Υβριδισμοί έχουν εντοπιστεί σε όλα τα θηράματα που απελευθερώνονται.
Από τις ερευνητικές προσπάθειες που έχουν πέσει στην αντίληψή μου στη Θεσσαλία υπάρχει επιμιξία ορεινής και νησιωτικής πέρδικας.
Επίσης, σε Μυτιλήνη, Χίο και Κρήτη η τσούκαρ έχει μολυνθεί με γονίδια της κινεζικής τσούκαρ.
Το ίδιο συμβαίνει σε περιοχή της Θεσσαλονίκης που έχουμε εμείς οι ίδιοι διαπιστώσει (συγκεκριμένα στο δάσος του Σέιχ Σου).
Εκεί βρήκαμε πληθυσμούς ορεινής πέρδικας, νησιωτικής και υβριδίων.
Επίσης, υπάρχει επιμιξία αγριόχοιρων και ήμερων χοίρων σε κάποιες περιοχές.
Οι περιοχές θα είναι ανακοινώσιμες όταν τελειώσει η ερευνητική προσπάθεια.
Ακόμη, υπάρχει υβριδισμός του υποείδους του κολχικού φασιανού (Phasianus colchicus colchicus), που σήμερα υπάρχει μόνο στο Δέλτα του Νέστου και σε άλλες δύο περιοχές στον κόσμο.

Ο υβριδισμός αυτός έχει εμφανιστεί στο εκτροφείο της Χρυσούπολης, που φαίνεται να έχουν υβριδίσει τα άτομα του κολχικού φασιανού με ένα άλλο υβρίδιο φασιανού που ονομάζουμε «κυνηγετικό», ενώ κάτι τέτοιο δεν υπάρχει ως είδος.